VIỆN PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN

https://yduochoccotruyen.vn

Các Dấu Hiệu Của Tâm Hỏa Khí Trong Y Học Và Triết Học Đông Phương (Bài 02)

Trong vũ trụ quan Đông phương, con người là một “tiểu thái cực” phản chiếu “đại thái cực” của trời đất. Khi đặt đồ hình Thái cực lên cơ thể theo hai bình diện ngang và dọc, ta thấy phần trước và trên thuộc về Thái Dương – biểu tượng của sáng, nóng, hiển lộ. Chính vì vậy, các triệu chứng phát sinh chủ yếu ở vùng ngực, đầu, não bộ… đều được quy về Tâm chứng.
Các Dấu Hiệu Của Tâm Hỏa Khí Trong Y Học Và Triết Học Đông Phương (Bài 02)

I. VỊ TRÍ TÂM TRONG CƠ THỂ - PHẦN TRƯỚC VÀ PHẦN TRÊN

Trong vũ trụ quan Đông phương, con người là một tiểu thái cực” phản chiếu “đại thái cực” của trời đất. Khi đặt đồ hình Thái cực lên cơ thể theo hai bình diện ngang và dọc, ta thấy phần trước và trên thuộc về Thái Dương – biểu tượng của sáng, nóng, hiển lộ. Chính vì vậy, các triệu chứng phát sinh chủ yếu ở vùng ngực, đầu, não bộ… đều được quy về Tâm chứng.
  • Ví dụ lâm sàng: nóng bừng ngực, hồi hộp, xung huyết não.
  • Vùng bụng trước và chi trước: cũng được quy chiếu vào Tâm, bởi Tâm là trục hiển lộ, nơi nguồn Hỏa khí phát ra và lan tỏa.

1. Cơ sở triết học và vũ trụ quan

Trong tư tưởng Đông phương, con người là tiểu vũ trụ, là “tiểu thái cực” phản chiếu toàn bộ quy luật vận hành của “đại thái cực” – trời đất.
  • Thái Dương: thuộc về sáng, nóng, hiển lộ, hướng ra ngoài.
  • Thái Âm: thuộc về tối, lạnh, ẩn tàng, hướng vào trong.
Khi chiếu đồ hình Thái cực lên thân thể theo hai bình diện ngang và dọc, ta thấy:
  • Phần trước (mặt trước cơ thể): thuộc Thái Dương, hiển lộ.
  • Phần trên (từ ngực trở lên): thuộc Thái Dương, bốc lên.
Do đó, Tâm – vốn chủ Hỏa, thuộc Nam phương, trấn giữ buổi trưa và mùa Hạ – tất yếu được quy về phần trước và phần trên cơ thể.

2. Giải thích sinh lý – y học Đông phương

Trong Hoàng Đế Nội Kinh, Tâm được gọi là “Quân chủ chi quan”, là vị vua điều hành toàn bộ tạng phủ. Vị trí Tâm trong cơ thể phản ánh đúng tính chất quân chủ”:
  • Trung tâm hiển lộ: Tâm ở ngực – phần trước, gần như “mặt tiền” của cơ thể.
  • Thượng bộ hiển dương: Tâm liên thông trực tiếp với não bộ qua mạch máu, nên mọi biểu hiện dương thịnh thường bốc lên đầu.
Vì thế, mọi triệu chứng bộc phát ở phần trước và trên cơ thể đều gắn với Tâm hoặc Tâm Hỏa khí.

3. Ví dụ lâm sàng cụ thể

a) Nóng bừng ngực, hồi hộp
            •           Bệnh nhân thường mô tả: Ngực nóng ran, như có lửa đốt, tim đập dồn dập.”
            •           Đông y gọi đây là Tâm phiền, Tâm Hỏa thịnh.
            •           Tây y tương ứng: có thể gặp trong cơn hồi hộp, cường giao cảm, hoặc cơn bốc hỏa do rối loạn nội tiết.
b) Xung huyết não, đỏ mặt, đau đầu trước trán
            •           Khi Tâm Hỏa vượng, máu đỏ được đẩy mạnh lên não. Người bệnh đỏ mặt, đầu nặng, có thể kèm tăng huyết áp.
            •           Trên lâm sàng, nhiều bệnh nhân cao huyết áp mô tả: Mặt nóng bừng, mắt đỏ, đầu căng như sắp nổ.”
            •           Đông y quy về Tâm Hỏa hoặc Can Hỏa xung thượng, tùy vị trí đau.
c) Vùng bụng trước, chi trước
            •           Đau bụng trước, bụng nóng rát, hay chi trước (tay chân phía trước) nóng, run rẩy cũng quy về Tâm.
            •           Ví dụ: Người bệnh sốt cao, tay chân trước nóng rực, ngực hầm hập, mồ hôi vã ra phía trước nhiều hơn phía sau. Đây là Tâm Hỏa bốc mạnh, khác hẳn với Thận hư (chân sau lạnh) hoặc Can Hỏa (nửa trái nóng).

4. Minh chứng thực tiễn trong trị liệu

Trong lâm sàng Đông y, phân vùng trước – trên để quy về Tâm giúp thầy thuốc định vị nhanh căn nguyên.
            •           Trường hợp thực tế 1: Một bệnh nhân nữ 48 tuổi, thường xuyên đỏ mặt, nóng bừng ngực, kèm mất ngủ. Tây y chẩn đoán rối loạn thần kinh thực vật”. Đông y xác định ngay: Tâm Hỏa vượng châm huyệt Hợp cốc, Nội quan, Thần môn, phối hợp uống Liên Tâm ẩm. Sau 2 tuần, triệu chứng giảm rõ rệt.
            •           Trường hợp thực tế 2: Nam bệnh nhân 55 tuổi, hay đau đầu trước trán, tim đập nhanh, huyết áp 160/100. Thăm khám thấy mặt đỏ, mắt đỏ, đầu nóng. Chẩn đoán: Tâm Hỏa thịnh kiêm Can Dương thượng kháng. Trị liệu bằng phép Tả Tâm Hỏa, Bình Can Dương” (dùng Long đởm tả can thang gia giảm). Sau 10 ngày, huyết áp ổn định, triệu chứng giảm.

5. Kết nối triết học – y học

Từ góc nhìn triết học, phần trước và trên tượng trưng cho ý thức – tinh thần – khát vọng hiển lộ. Khi Tâm quân bình, con người minh triết, sáng láng, có khả năng nhìn lên, vươn tới”. Khi Tâm Hỏa loạn, phần trước và trên cơ thể liền báo hiệu: nóng, đỏ, bốc hỏa.
Nói cách khác, Tâm chính là nơi giao hòa giữa sinh lý và tinh thần, nơi mà cơ thể (nóng, hồi hộp, xung huyết) và tâm trí (lo âu, căng thẳng, hưng phấn quá độ) cùng hiển lộ ra ngoài.

II. DẤU HIỆU PHÁT NHIỆT - NAM PHƯƠNG SINH NHIỆT”

1. Cơ sở triết học – vũ trụ quan

Trong vũ trụ quan Đông phương, mỗi phương vị gắn liền với một yếu tố, mùa, thời gian và tạng phủ:
            •           Nam phương thuộc Hỏa, ứng với mùa Hạ, buổi trưa, mặt trời chính ngọ.
            •           Ngũ tạng: Nam phương ứng với Tâm – tạng Quân chủ, chủ Hỏa khí.
            •           Tính chất: bốc lên, sáng rực, phát nhiệt.
Vì thế, câu Nam phương sinh nhiệt” trong Hoàng Đế Nội Kinh không chỉ mô tả hiện tượng tự nhiên (mặt trời phương Nam đem lại nóng bức) mà còn chỉ ra quy luật sinh lý: Tâm và Hỏa khí giữ vai trò trung tâm trong việc phát nhiệt của cơ thể.

2. Giải thích y học Đông phương

Trong Đông y, nhiệt” là dấu hiệu đầu tiên và dễ nhận biết nhất của Hỏa khí.
            •           Hỏa vượng: cơ thể nóng bừng, sốt cao, mặt đỏ, miệng khát, tim hồi hộp, mất ngủ.
            •           Hỏa suy: cơ thể lạnh, da xanh xao, tay chân lạnh buốt, tâm thần mệt mỏi gọi là Tâm Dương hư.
Đặc điểm quan trọng là tạng nào Hỏa vượng, vùng đó sẽ phát nhiệt rõ rệt:
            •           Tâm Hỏa: ngực nóng ran, mặt đỏ, bốc hỏa, tim đập dồn dập.
            •           Tỳ Hỏa: bụng nóng rát, sốt cao toàn thân.
            •           Phế Hỏa: nửa thân phải nóng bừng, kèm khó thở.
            •           Can Hỏa: nửa thân trái nóng, kèm đau nửa đầu trái, mắt đỏ.
            •           Thận Hỏa: lưng rát, gan bàn chân bỏng, tiểu đỏ, huyết áp tăng.
Như vậy, phát nhiệt vừa là tín hiệu cảnh báo, vừa là bản đồ định vị Hỏa vượng ở từng tạng phủ.

3. Đối chiếu y học hiện đại

Sinh lý học hiện đại cho rằng nhiệt độ cơ thể được điều khiển bởi trung tâm điều nhiệt ở vùng hạ đồi (hypothalamus). Nhiệt tăng lên khi:
            •           Nhiễm trùng, viêm gây sốt.
            •           Rối loạn nội tiết (mãn kinh, cường giáp…) gây bốc hỏa.
            •           Stress, căng thẳng thần kinh kích hoạt giao cảm, tim đập nhanh, da nóng bừng.
Đối chiếu:
            •           Đông y gọi đó là Hỏa vượng.
            •           Tây y gọi là tăng thân nhiệt do rối loạn thần kinh – nội tiết – miễn dịch.
Hai cách diễn giải khác nhau nhưng cùng chung nhận định: phát nhiệt” là phản ứng báo động khi cơ thể mất cân bằng.

4. Ví dụ lâm sàng

a) Tâm Hỏa vượng – bốc hỏa mãn kinh
Bệnh nhân nữ 50 tuổi, than phiền nóng bừng ngực, mặt đỏ, ra mồ hôi, tim đập nhanh, mất ngủ.
            •           Tây y: chẩn đoán rối loạn thần kinh thực vật do mãn kinh”.
            •           Đông y: xác định Tâm Hỏa vượng, Tâm âm bất túc, hỏa bốc.
            •           Trị liệu: dùng Thanh Tâm thang phối hợp châm Nội quan, Thần môn, Tam âm giao. Sau 1 tháng, triệu chứng giảm rõ rệt.
b) Tỳ Vị Hỏa vượng – viêm dạ dày cấp sốt cao
Nam 35 tuổi, đau bụng nóng rát, sốt 39,5°C, miệng khát, toàn thân nóng hừng hực. Nội soi: viêm sung huyết hang vị.
            •           Tây y: gastritis”.
            •           Đông y: Tỳ Hỏa vượng, nhiệt tích trong dạ dày.
            •           Trị: Bạch hổ thang gia giảm, kèm ăn uống thanh đạm. Sau 3 ngày, sốt hạ, bụng dịu lại.
c) Can Hỏa vượng – migraine nửa đầu trái
Nam 40 tuổi, đau nửa đầu trái dữ dội, kèm đỏ mắt, thân trái nóng hơn thân phải.
            •           Tây y: migraine do mạch máu”.
            •           Đông y: Can Hỏa thịnh, dồn lên gây đau nửa đầu.
            •           Trị: Long đởm tả can thang kết hợp châm Thái xung, Hành gian, Bách hội. Sau 2 tuần, cơn đau giảm đáng kể.

5. Ý nghĩa triết học – ứng dụng thực hành

Phát nhiệt” không chỉ là biểu hiện bệnh lý, mà còn là ngôn ngữ cơ thể.
            •           Hỏa điều hòa: cơ thể ấm áp, tinh thần sáng suốt, cảm xúc chan hòa.
            •           Hỏa vượng: nóng nảy, cáu gắt, mất ngủ, huyết áp cao.
            •           Hỏa suy: lạnh lẽo, thiếu sinh khí, dễ trầm cảm.
Ứng dụng dưỡng sinh:
            •           Khi Hỏa vượng dùng thực phẩm mát (đậu xanh, bí đao, trà tâm sen), tập thở bụng sâu, thiền tĩnh.
            •           Khi Hỏa suy dùng thực phẩm ấm (gừng, táo đỏ, mật ong), vận động nhẹ, xoa bóp huyệt Dũng tuyền để khởi động Dương khí.
Câu Nam phương sinh nhiệt” của Nội Kinh vừa là triết lý vũ trụ, vừa là công cụ chẩn đoán lâm sàng. Nó nhắc nhở rằng nhiệt độ cơ thể là chỉ báo tinh vi của Hỏa khí – khi điều hòa, đó là sức sống; khi mất quân bình, đó là khởi đầu của bệnh tật.

III. SUNG HUYẾT - TÂM CHỦ HUYẾT MẠCH”

1. Cơ sở triết học – y học Đông phương

Trong Hoàng Đế Nội Kinh có câu: Tâm chủ huyết mạch. Ở thế của Tâm là mạch.”
            •           Tâm trong ngũ tạng được xem như vị “Quân chủ chi quan”, cai quản dòng máu đỏ – biểu hiện sống động của Hỏa khí.
            •           Máu đỏ (huyết dương) chính là tinh hoa của Thái Dương, lưu thông khắp nơi để nuôi dưỡng cơ thể.
            •           Do đó, nơi nào sung huyết (máu dồn lên nhiều, gây đỏ, nóng, sưng) thì nơi đó đang hiển lộ sự vượng thịnh của Hỏa khí.
Triết học Đông phương xem hiện tượng sung huyết không chỉ là rối loạn sinh lý, mà còn là biểu hiện ngoại hiện của sự mất cân bằng âm – dương. Khi Hỏa quá thịnh, máu bị cuốn đẩy lên trên, gây nóng, đỏ, đau, bừng bừng.

2. Giải thích y học cổ truyền

            •           Nóng sốt luôn đi kèm sung huyết, vì nhiệt làm giãn mạch.
            •           Sung huyết cục bộ Hỏa khí dồn vào một vùng.
            •           Sung huyết toàn thân Hỏa khí đại thịnh, ảnh hưởng toàn bộ cơ thể.
Tùy theo vùng sung huyết, có thể phân biệt loại Hỏa khí vượng:
            •           Tâm Hỏa vượng: đau bưng đầu, mặt đỏ phừng phừng, não sung huyết.
            •           Can Hỏa vượng: đau nửa đầu trái, mắt đỏ, thân trái nóng.
            •           Phế Hỏa vượng: đau nửa đầu phải, nghẹt mũi, thân phải nóng.
            •           Thận Hỏa vượng: lưng rát, bàn chân bỏng, huyết áp thận tăng.
            •           Tỳ Hỏa vượng: nóng rát dạ dày, toàn thân sốt cao.
Điều quan trọng: Sung huyết thái quá có thể dẫn đến xuất huyết, vì Hỏa cực tất sinh động, động tất phá mạch. Đây là lý do Đông y xem xuất huyết (chảy máu cam, xuất huyết não, rong kinh, đại tiện ra máu…) là một trong những hậu quả trực tiếp của Hỏa vượng.

3. Đối chiếu với y học hiện đại

Sinh lý học hiện đại lý giải:
            •           Sung huyết là tình trạng các mạch máu giãn nở, máu dồn đến một khu vực, gây đỏ, nóng, sưng, đau – đúng với mô tả của Đông y về Hỏa vượng.
            •           Nguyên nhân: viêm nhiễm, tăng huyết áp, stress, rối loạn thần kinh giao cảm, bệnh mạch máu.
            •           Hậu quả: nếu sung huyết kéo dài hoặc quá mức vỡ mao mạch, gây xuất huyết (ví dụ: đột quỵ xuất huyết não, chảy máu võng mạc, xuất huyết tiêu hóa).
So sánh:
            •           Đông y gọi sung huyết là dấu hiệu của Hỏa khí vượng.
            •           Tây y gọi đó là tình trạng tăng tuần hoàn cục bộ/toàn thân do giãn mạch.
Hai hệ thống ngôn ngữ khác nhau, nhưng đều đồng quy ở một điểm: sung huyết là trạng thái dương khí – huyết dịch dồn lên quá mức, có nguy cơ phá vỡ sự quân bình.

4. Ví dụ lâm sàng

a) Tâm Hỏa vượng – xung huyết não
            •           Nam bệnh nhân 58 tuổi, tiền sử tăng huyết áp, thường xuyên đỏ mặt, đau đầu vùng đỉnh và trán, cảm giác đầu như bốc lửa. Khám thấy huyết áp 180/110 mmHg, mắt đỏ, mạch phù sác.
            •           Tây y chẩn đoán: tăng huyết áp kèm nguy cơ tai biến mạch máu não.
            •           Đông y chẩn đoán: Tâm Hỏa thịnh, huyết dồn lên não gây xung huyết.
            •           Trị liệu: châm Hợp cốc, Thái xung, Nội quan, Thần môn, uống Hoàng liên giải độc thang gia thạch cao, chi tử. Sau 10 ngày, huyết áp hạ còn 140/90, triệu chứng giảm 70%.
b) Can Hỏa vượng – xung huyết mắt
            •           Nam bệnh nhân 35 tuổi, làm việc căng thẳng, thường xuyên nóng nảy, đau nửa đầu trái, mắt đỏ ngầu, kèm mất ngủ.
            •           Tây y chẩn đoán: migraine, viêm kết mạc sung huyết.
            •           Đông y quy: Can Hỏa uất, dồn lên trên gây sung huyết mắt và đầu trái.
            •           Trị: dùng Long đởm tả can thang kết hợp châm Thái xung, Hành gian, Bách hội. Sau 2 tuần, mắt bớt đỏ, cơn đau giảm.
c) Tỳ Hỏa vượng – viêm dạ dày sung huyết
            •           Nữ bệnh nhân 40 tuổi, thường xuyên đau bụng trên, nóng rát, miệng khát, người nóng bừng. Nội soi dạ dày: viêm sung huyết hang vị.
            •           Tây y chẩn đoán: gastritis.
            •           Đông y: Tỳ Vị Hỏa vượng.
            •           Trị: dùng Thanh Vị tán gia liên kiều, mạch môn. Sau 10 ngày, triệu chứng cải thiện, niêm mạc dạ dày giảm sung huyết.

5. Ý nghĩa triết học – ứng dụng thực hành

            •           Triết học Đông phương: Sung huyết là hình ảnh của Hỏa cực – “Hỏa bốc thì huyết động”. Đây cũng là lời cảnh báo rằng dương khí mất cân bằng, có thể dẫn tới tổn thương cấu trúc.
            •           Ứng dụng dưỡng sinh:
            •           Khi thấy các dấu hiệu đỏ, nóng, đau, huyết áp cao cần thanh tâm, giáng hỏa, an thần.
            •           Thực hành: uống trà tâm sen, thở bụng, thiền an định, tránh bia rượu, cay nóng.
            •           Điều chỉnh lối sống: ngủ sớm, giảm stress, duy trì vận động nhẹ để máu lưu thông điều hòa.
Tâm chủ huyết mạch” không chỉ là khái niệm y học cổ truyền, mà còn là nguyên lý sâu xa giải thích mối quan hệ giữa Hỏa khí và máu huyết. Khi Hỏa vượng, sung huyết là tín hiệu cảnh báo. Nếu không điều hòa, sẽ dẫn đến xuất huyết và nhiều bệnh lý nguy hiểm. Đông – Tây y tuy khác cách gọi, nhưng đều gặp nhau ở điểm: giữ cho Hỏa khí quân bình chính là giữ cho dòng máu an hòa.

KẾT NỐI TRIẾT HỌC - Y HỌC

Nếu xét dưới lăng kính triết học, Hỏa tượng trưng cho ý thức, tinh thần, sự sáng tạo và bùng nổ cảm xúc. Khi Hỏa điều hòa, con người minh mẫn, nhiệt huyết, sống động. Khi Hỏa thái quá, dễ bốc đồng, giận dữ, xuất huyết. Khi Hỏa suy, con người trở nên u ám, thiếu sức sống.
Do đó, Đông y không chỉ dừng lại ở mô tả triệu chứng, mà còn cho ta một mô hình năng lượng toàn diện, giúp nhìn nhận sự sống như một dòng chảy vừa mang tính sinh lý vừa mang tính tinh thần.

Nhà Cảm xạ học Dr. Dư Quang Châu
GS.TS - Y Dược Học Cổ truyền


https://youtu.be/1KtSX3lmE2c?si=BJFjN6z44vI_uVqC



 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
Zalo