VIỆN PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN

https://yduochoccotruyen.vn

Các Biểu Hiện Của Tỳ Và Thổ Khí (Bài 02 - Phần 1)

Trong hệ thống triết học Đông phương, nếu đặt đồ hình Thái cực chiếu lên cơ thể theo cả hai bình diện ngang và dọc, ta sẽ thấy vùng rốn chính là Trung ương – thuộc về Tỳ. Vùng này, theo quan niệm Đông y, được gọi là Tỳ Lý. Toàn bộ phần bên ngoài bao quanh được gọi là Tỳ Biểu.
Các Biểu Hiện Của Tỳ Và Thổ Khí (Bài 02 - Phần 1)
I. PHẦN QUANH RỐN VÀ TOÀN THÂN - LÃNH ĐỊA CỦA TỲ KHÍ
Trong hệ thống triết học Đông phương, nếu đặt đồ hình Thái cực chiếu lên cơ thể theo cả hai bình diện ngang và dọc, ta sẽ thấy vùng rốn chính là Trung ương – thuộc về Tỳ. Vùng này, theo quan niệm Đông y, được gọi là Tỳ Lý. Toàn bộ phần bên ngoài bao quanh được gọi là Tỳ Biểu.
Trong phạm vi Tỳ Biểu, nổi bật nhất chính là tứ chi. Nội Kinh đã khẳng định: Tứ chi thuộc Tỳ”. Nhưng thực chất, không chỉ tứ chi mà toàn bộ cơ thể đều nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Tỳ Biểu.
            •           Biểu hiện khi Tỳ hỏa vượng: sốt toàn thân, quặn đau vùng quanh rốn.
            •           Khi Tỳ mộc suy: tay chân yếu bại, rã rời.
            •           Khi Tỳ kim suy: bụng đầy, sình trướng, tức vùng quanh rốn.
Như vậy, chỉ cần quan sát tứ chi và vùng quanh rốn, ta đã có thể nắm bắt tình trạng hưng – suy của Tỳ khí.

II. ĐỐI CHIẾU QUANH RỐN (TỲ LÝ - TRUNG TIÊU)

1. Vùng quanh rốn (Tỳ Lý – Trung tiêu)

Đông y:
Tỳ Lý là trung tâm vận hoá, nơi gốc rễ của Hậu thiên”, tiếp nhận và phân bố dinh dưỡng đi khắp cơ thể.
Hiện đại:
Vùng quanh rốn chính là trung tiêu, tương ứng với:
            •           Dạ dày – tá tràng – ruột non: nơi tiêu hóa, hấp thu glucose, acid amin, acid béo.
            •           Tụy: tiết insulin và glucagon, duy trì đường huyết ổn định.
            •           Mạng mạch máu mạc treo: đưa dưỡng chất từ ruột vào hệ tuần hoàn qua tĩnh mạch cửa để về gan.
            •           Đám rối dương (solar plexus): một trung tâm thần kinh thực vật quan trọng điều khiển co bóp ruột, lưu thông máu và hoạt động nội tạng.
Có thể xem Tỳ Lý” chính là trung tâm chuyển hóa năng lượng và điều hòa thần kinh – nội tiết trong cơ thể.

2. Tứ chi (Tỳ Biểu – Ngoại vi tiêu thụ năng lượng)

Đông y: Tỳ Biểu là phần thể hiện ra bên ngoài, nơi khí huyết vận hành đến bắp thịt, gân cốt, tay chân. Người Tỳ hư” dễ mệt mỏi, yếu cơ, tứ chi lạnh, run rẩy.
            •           Hiện đại:
            •           Hoạt động của cơ bắp phụ thuộc vào năng lượng (ATP, glycogen, glucose máu) do hệ tiêu hóa – chuyển hóa cung cấp.
            •           Người kém hấp thu, thiếu máu, suy dinh dưỡng cơ bắp yếu, dễ chuột rút, run tay chân.
            •           Cơ chế sinh học: thiếu sắt hoặc vitamin B12 giảm tổng hợp hemoglobin thiếu oxy mô cơ dễ mỏi.
Tỳ Biểu” phản ánh tình trạng sức cơ – trao đổi chất – lưu thông máu ngoại vi.

3. Sốt toàn thân (biểu hiện Tỳ hư – chính khí đấu tà)

            •           Đông y: Khi Tỳ yếu, tà khí dễ xâm nhập, sinh ra sốt, bụng sình, tiêu chảy.
            •           Hiện đại: Sốt là phản ứng miễn dịch toàn thân, đặc biệt khi có nhiễm trùng đường tiêu hóa (viêm ruột, ngộ độc thức ăn).
            •           Các cytokine (IL-1, TNF-α, IL-6) do đại thực bào tiết ra gây tăng thân nhiệt.
            •           Điều này đúng với nguyên lý “chính khí còn – tà khó xâm”, khi cơ thể còn sức, hệ miễn dịch sẽ phát sốt để chống lại tác nhân gây bệnh.

4. Bụng sình, đầy trướng (Tỳ hư thấp – hiện đại đối chiếu)

            •           Đông y: Tỳ hư sinh thấp, khí trệ bụng đầy, ăn không tiêu.
            •           Hiện đại:
            •           Hội chứng ruột kích thích (IBS): đầy hơi, khó tiêu, thay đổi nhu động.
            •           Rối loạn vi sinh đường ruột: mất cân bằng microbiota sinh hơi, lên men quá mức.
            •           Kém hấp thu carbohydrate (ví dụ không dung nạp lactose, FODMAP) tạo nhiều khí và acid hữu cơ đầy bụng, tiêu chảy.

5. Kết nối Đông – Tây

Tóm lại, Tỳ Biểu – Tỳ Lý” trong Đông y có thể đối chiếu với:
            •           Tỳ Lý = Trung tâm tiêu hóa – hấp thu – chuyển hóa + điều hòa thần kinh – nội tiết (ruột non, dạ dày, tụy, gan, đám rối dương).
            •           Tỳ Biểu = Ngoại vi tiêu thụ năng lượng (cơ bắp, tứ chi), phản ánh kết quả vận hóa dinh dưỡng của Tỳ Lý”.
            •           Các triệu chứng lâm sàng: sốt miễn dịch; bụng sình IBS, rối loạn vi sinh; tứ chi yếu suy dinh dưỡng, thiếu máu, rối loạn chuyển hóa.
Có thể coi đây là một mô hình sinh học thống nhất, trong đó Tỳ (Đông y) chính là hệ tiêu hóa – chuyển hóa – miễn dịch (Tây y), giữ vai trò then chốt trong nuôi dưỡng và bảo vệ cơ thể.

III. BỘ TIÊU HÓA - TRUNG TÂM CỦA TỲ THỔ KHÍ

1. TỲ - CĂN BẢN CỦA HẬU PHƯƠNG THEO ĐÔNG Y

Nội Kinh khẳng định: Tỳ là chỗ căn bản của Hậu thiên. Tỳ cốt tiêu hóa các đồ ăn uống để hóa sinh ra da thịt.”
Điều này có nghĩa:
            •           Mọi năng lượng sau khi con người sinh ra đều đến từ hậu thiên chi khí – tức thức ăn, đồ uống, không khí.
            •           Tỳ chính là cơ quan tiếp nhận – vận hóa – phân bố năng lượng ấy.
            •           Không chỉ tiêu hóa, Tỳ còn chịu trách nhiệm phân phối dưỡng chất để sinh khí huyết, nuôi dưỡng da thịt, tứ chi và tạng phủ.
Hiểu theo ngôn ngữ ngày nay: Tỳ = hệ tiêu hóa – chuyển hóa – tuần hoàn dinh dưỡng.

2.CÁC BIỂU HIỆN BỆNH LÝ CỦA TIÊU HÓA QUA NGŨ HÀNH

BỘ TIÊU HÓA - TRUNG TÂM CỦA TỲ THỔ KHÍ

1. Tỳ – căn bản của Hậu thiên theo Đông y

Trong Hoàng Đế Nội Kinh, câu Tỳ vi Hậu thiên chi bản” (Tỳ là gốc của Hậu thiên) hàm ý rằng:
            •           Nguồn năng lượng sống sau khi sinh ra không còn phụ thuộc vào Tiên thiên chi khí” (tinh cha huyết mẹ, di truyền), mà chủ yếu dựa vào Hậu thiên chi khí (thức ăn, đồ uống, không khí).
            •           Tỳ được xem là “trung tâm vận hoá”: tiếp nhận, tiêu hóa, phân tích, chuyển hoá, rồi phân bố chất tinh vi để sinh khí huyết, nuôi dưỡng toàn thân.
            •           Nếu Tỳ khỏe khí huyết sung mãn da thịt đầy đặn, tinh thần minh mẫn, tứ chi có lực.
            •           Nếu Tỳ hư khí huyết bất túc mệt mỏi, gầy yếu, da vàng, ăn không tiêu, dễ đầy trướng.
Ý nghĩa cốt lõi: Tỳ là đầu mối chuyển hóa vật chất thành năng lượng sống.

2. Đối chiếu y học hiện đại

a. Tỳ tương ứng với hệ tiêu hóa – hấp thu
            •           Dạ dày: nghiền và phân giải thức ăn.
            •           Ruột non: hấp thu chất dinh dưỡng (glucose, acid amin, acid béo, vitamin, khoáng).
            •           Tụy: tiết enzyme tiêu hóa và hormone (insulin, glucagon) để điều hòa chuyển hóa.
            •           Gan: chuyển hoá glucose thành glycogen, khử độc, tổng hợp protein huyết tương.
Đông y nói Tỳ chủ vận hoá” Tây y tương ứng với tiêu hóa + hấp thu + chuyển hóa dinh dưỡng.
b. Tỳ và sự sinh thành khí huyết
            •           Đông y: Tỳ vận hoá thủy cốc, sinh ra khí huyết để nuôi dưỡng cơ thể.
            •           Hiện đại:
            •           Khí: có thể hiểu như năng lượng sinh học (ATP) do chuyển hoá glucose và acid béo tại ty thể.
            •           Huyết: huyết tương + tế bào máu, hình thành nhờ hấp thu dinh dưỡng, vitamin (B12, acid folic, sắt).
Tỳ sinh khí huyết = hệ tiêu hoá – tuần hoàn dinh dưỡng – chuyển hóa năng lượng.
c. Tỳ và sự nuôi dưỡng da thịt – tứ chi
            •           Đông y: Tỳ chủ tứ chi” khí huyết do Tỳ sinh ra mới nuôi dưỡng được tay chân, cơ nhục.
            •           Hiện đại:
            •           Cơ bắp hoạt động nhờ glucose máu, acid béo, ATP.
            •           Thiếu máu, kém hấp thu tay chân yếu, mỏi, run, dễ chuột rút.
            •           Người suy dinh dưỡng hoặc rối loạn hấp thu teo cơ, giảm sức đề kháng.
d. Tỳ và miễn dịch – vi sinh đường ruột
            •           Đông y: Tỳ hư thấp tà xâm nhập, dễ tiêu chảy, phù thũng, sốt.
            •           Hiện đại:
            •           70% hệ miễn dịch nằm ở niêm mạc ruột (GALT – gut-associated lymphoid tissue).
            •           Vi sinh đường ruột cân bằng hấp thu tốt, miễn dịch vững mạnh.
            •           Khi rối loạn vi sinh IBS, tiêu chảy, đầy trướng, suy giảm miễn dịch.
Tỳ chủ vận hoá” còn có thể hiểu là sự phối hợp tiêu hoá – hấp thu – miễn dịch đường ruột.

3. KẾT NỐI ĐÔNG - TÂY

            •           Đông y: Tỳ là “Hậu thiên chi bản” – trung tâm chuyển hóa và nguồn gốc khí huyết.
            •           Tây y: Hệ tiêu hoá – hấp thu – chuyển hóa – miễn dịch đường ruột là nền tảng duy trì sự sống.
            •           Điểm hội tụ:
            •           Tỳ = bộ máy sinh năng lượng (ATP) và sản xuất nguyên liệu nuôi dưỡng (huyết).
            •           Sự suy yếu của Tỳ = rối loạn tiêu hóa – kém hấp thu – thiếu máu – suy giảm miễn dịch.
Tỳ trong Đông y chính là biểu tượng cổ điển cho hệ tiêu hóa – chuyển hóa – miễn dịch trong y học hiện đại, cho thấy tư tưởng nguyên khí sống” mà tổ tiên đã nhận ra cách đây hàng nghìn năm.

3. GIẢI THÍCH VÀ CHỨNG MINH KHOA HỌC HIỆN ĐẠI

3.1. Tỳ hỏa vượng – Viêm nóng tiêu hóa
            •           Hiện đại: Viêm dạ dày, loét tá tràng, GERD.
            •           Cơ chế: tăng tiết acid HCl, viêm niêm mạc do H. pylori, stress oxy hóa.
            •           Khoa học chứng minh: tăng IL-1β, TNF-α (cytokines viêm) trong niêm mạc dạ dày biểu hiện nóng rát, viêm đau.
3.2. Tỳ mộc vượng – Ói mửa, nhu động khẩn trương
            •           Hiện đại: ngộ độc thực phẩm, rối loạn thần kinh thực vật.
            •           Cơ chế: độc tố vi khuẩn (Staphylococcus, E. coli) kích thích trung tâm nôn ở não và thần kinh phế vị buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy.
            •           Liên hệ Can – Tỳ: stress, lo âu (Can khí uất) cũng gây tăng nhu động ruột qua trục não – ruột.
3.3. Tỳ thủy suy – Tiêu chảy nhiều nước, lạnh bụng
            •           Hiện đại: viêm ruột do virus (Rotavirus, Norovirus), hội chứng kém hấp thu nước.
            •           Cơ chế: tế bào ruột tổn thương không hấp thu Na⁺/glucose nước thoát ra ngoài gây tiêu chảy nước.
            •           Liên hệ Thận – Tỳ: Thận dương suy làm giảm điều hòa dịch thể dễ tiêu chảy lạnh.
3.4. Tỳ thổ suy – Nặng nề, trì trệ
            •           Hiện đại: hội chứng khó tiêu chức năng, giảm enzym tụy ngoại tiết.
            •           Cơ chế: giảm tiết enzym amylase, lipase, protease thức ăn khó phân giải đầy bụng, chậm tiêu.
            •           Ứng nghiệm Đông y: Thổ khí suy, vận hóa bất lực bụng nặng, khó chịu.”
3.5. Tỳ kim suy – Đầy hơi, sình bụng
            •           Hiện đại: hội chứng ruột kích thích (IBS), loạn khuẩn đường ruột, kém dung nạp lactose.
            •           Cơ chế: vi khuẩn đường ruột lên men carbohydrate sinh khí (H₂, CH₄) chướng hơi, bụng sôi ùng ục.
            •           Liên hệ Phế – Tỳ: Phế khí hư giảm điều hòa đường khí dễ đầy hơi, tức ngực, khó thở.

4. LIÊN HỆ VỚI NGŨ TẠNG VÀ Y HỌC HỆ THỐNG

Đông y đã sớm nhận ra rằng rối loạn tiêu hóa không đơn thuần do Tỳ, mà còn liên hệ chặt chẽ với các tạng khác:
            •           Can khí uất stress, lo âu đau dạ dày, viêm loét.
            •           Tâm hỏa vượng mất ngủ, hồi hộp kèm nóng rát thượng vị.
            •           Phế khí hư khí kém tuyên thông bụng dễ đầy, trướng hơi.
            •           Thận dương suy giảm dương khí tiêu chảy mãn tính, lạnh bụng.
Đối chiếu hiện đại
Đây chính là cái mà khoa học hiện đại gọi là trục não – ruột – miễn dịch – nội tiết:
            •           Stress thần kinh ảnh hưởng trực tiếp đến dạ dày – ruột.
            •           Hormon (cortisol, insulin) điều chỉnh hoạt động tiêu hóa – hấp thu.
            •           Hệ miễn dịch đường ruột (IgA, microbiota) quyết định sự cân bằng nội môi.
            •           Đông y: Tỳ Thổ khí là trung tâm hậu thiên, căn bản của sự sống. Ngũ hành giúp phân loại biểu hiện bệnh lý tiêu hóa thành 5 nhóm, liên hệ mật thiết đến Tâm – Can – Phế – Thận.
            •           Hiện đại: Bộ tiêu hóa là “não thứ hai”, vừa tiêu hóa – hấp thu, vừa điều hòa miễn dịch, nội tiết và thần kinh. Các rối loạn viêm, loạn khuẩn, stress, rối loạn enzyme đều tương ứng chính xác với học thuyết Ngũ hành của Đông y.
Điều này chứng minh: tri thức cổ truyền về Tỳ Thổ khí không chỉ mang tính biểu tượng, mà hoàn toàn có nền tảng khoa học sinh lý và bệnh học hiện đại.

Nhà Cảm xạ học Dư Quang Châu
GS.TS - DD Y Dược Học Cổ truyền

 


Cặp đá diệu kỳ
https://dachuomgan.vn/

Trang web Cảm xạ và Bấm huyệt Thập chỉ liên tâm
https://yduochoccotruyen.vn
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
Zalo