Nhịn ăn gián đoạn (Intermittent Fasting – IF) là một phương pháp ăn uống theo chu kỳ giữa các giai đoạn ăn và nhịn, thay vì tập trung vào việc cắt giảm calo. Một trong những hình thức phổ biến nhất là mô hình 16:8, tức là nhịn ăn trong 16 giờ và ăn trong khung thời gian 8 giờ mỗi ngày. Bài viết này sẽ đi sâu vào cơ sở khoa học và hướng dẫn thực hành chi tiết.

Cơ sở sinh học và chuyển hóa trong nhịn ăn gián đoạn

Sau khoảng 12 giờ kể từ bữa ăn cuối, lượng glucose trong máu và glycogen trong gan bắt đầu giảm. Khi đó, cơ thể chuyển từ trạng thái sử dụng glucose sang trạng thái đốt mỡ (fat-burning mode) – đây là cơ chế chính giúp giảm cân và cải thiện sức khỏe chuyển hóa. Quá trình này còn gọi là ketosis nhẹ.

• Quá trình sử dụng mỡ và glycogen: Khi nhịn ăn kéo dài trên 12 giờ, cơ thể bắt đầu sử dụng triglyceride từ mô mỡ và glycogen từ gan để tạo năng lượng. (Nguồn: Cahill, G. F. Jr., The physiological consequences of starvation, NEJM, 2006)
• Tự thực bào (autophagy): Là một quá trình sinh học thiết yếu mà qua đó tế bào tự “dọn dẹp” những thành phần hư hỏng. Đây là cơ chế then chốt giúp duy trì sự khỏe mạnh của tế bào và toàn bộ cơ thể. Giáo sư Yoshinori Ohsumi (Nhật Bản) đã giành Nobel Y học năm 2016 nhờ khám phá cơ chế này.

Tác dụng của nhịn ăn gián đoạn 16:8

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã xác nhận các lợi ích sau của phương pháp IF 16:8:

• Giảm cân và cải thiện thành phần cơ thể: Nghiên cứu của Tinsley & La Bounty (2015, Journal of the International Society of Sports Nutrition) cho thấy người áp dụng IF giảm đáng kể lượng mỡ cơ thể mà không làm mất cơ bắp.
• Cải thiện độ nhạy insulin và đường huyết: Một nghiên cứu năm 2018 trên Cell Metabolism cho thấy nhịn ăn theo khung thời gian giúp ổn định đường huyết ở bệnh nhân tiền tiểu đường.
• Giảm viêm và stress oxy hóa: IF giúp giảm các chỉ dấu viêm như CRP, IL-6, TNF-α (Longo & Panda, Cell Metab, 2016).
• Hỗ trợ chức năng gan, thận và hệ miễn dịch: Khoảng thời gian nhịn ăn ban đêm giúp các cơ quan như gan, mật, tụy thực hiện quá trình chuyển hóa và giải độc hiệu quả hơn.
• Cải thiện nhận thức và tinh thần: Nhịn ăn gián đoạn có thể làm tăng yếu tố BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor), hỗ trợ chức năng não bộ (Mattson et al., Nature Reviews Neuroscience, 2018).

Hướng dẫn thực hành đúng cách

• Khung thời gian ăn uống: Ăn trong khoảng 8 tiếng mỗi ngày, ví dụ từ 12h trưa đến 8h tối. Thời gian còn lại (16 giờ), chỉ uống nước lọc, không được uống trà, cà phê, nước có vị hoặc calo – kể cả mật ong, nước chanh, muối.
• Bữa ăn đầu tiên (sau nhịn): Nên đầy đủ dinh dưỡng, không cần kiêng khem quá mức, bao gồm carbohydrate, protein và chất béo lành mạnh.
• Tuyệt đối không ăn vặt trong thời gian nhịn: Ngay cả một lượng nhỏ đường hoặc muối cũng có thể làm gián đoạn quá trình “tự tiêu mỡ”.
• Kết hợp hỗ trợ: Các biện pháp như chườm gan, luyện thở (hớp không khí sâu), hoặc uống nước giàu kiềm có thể hỗ trợ chức năng gan.

Những ai nên áp dụng?

Phương pháp IF 16:8 có thể mang lại lợi ích cho người:

• Béo phì, thừa cân
• Cao huyết áp, mỡ máu cao, gan nhiễm mỡ
• Tiểu đường type 2 hoặc tiền tiểu đường
• Viêm mạn tính, bệnh tự miễn, viêm khớp
• Hội chứng chuyển hóa

Chống chỉ định hoặc cần theo dõi y tế: Người có tiền sử rối loạn ăn uống, người đang điều trị bệnh nặng, người gầy yếu, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.

Kết luận

Nhịn ăn gián đoạn theo mô hình 16:8 không chỉ giúp giảm cân mà còn cải thiện sức khỏe chuyển hóa, hỗ trợ chức năng miễn dịch và phòng ngừa bệnh mạn tính. Tuy nhiên, cần thực hành đúng cách, tránh ngắt quãng chế độ, và theo dõi phản ứng cơ thể. Việc kết hợp nhịn ăn với một chế độ dinh dưỡng lành mạnh và lối sống tích cực sẽ tối ưu hóa hiệu quả của phương pháp này.

Tài liệu tham khảo khoa học

1. Mattson, M. P., et al. (2018). Intermittent metabolic switching, neuroplasticity and brain health. Nature Reviews Neuroscience.
2. Tinsley, G. M., & La Bounty, P. M. (2015). Effects of intermittent fasting on body composition and clinical health markers in humans. Journal of the International Society of Sports Nutrition.
3. Longo, V. D., & Panda, S. (2016). Fasting, circadian rhythms, and time-restricted feeding in healthy lifespan. Cell Metabolism.
4. Chaix, A., et al. (2019). Time-Restricted Eating to Prevent and Manage Chronic Metabolic Diseases. Annual Review of Nutrition.
5. Cahill, G. F. Jr. (2006). Fuel metabolism in starvation. Annual Review of Nutrition.
6. Ohsumi, Y. (2016) – Khám phá cơ chế phân tử của tự thực bào.
7. Mizushima et al. (2008) – Autophagy: renovation of cells and tissues, Cell.

Tham khảo thêm thông tin từ chuyên gia:

• Nhà Cảm xạ học Dr. Dư Quang Châu - GS.TS Y Dược Học Cổ truyền.